KARTONDAN ŞEHİR

KARTONDAN ŞEHİR 

Gökyüzünü mesken tutan yüzlerce metre yükseklikteki birbirinden havalı gökdelenler, bir kentin prestij simgesi midir yoksa kolay hedef mi? Bu ayki yazımda, yakın coğrafyamızda yaşanan savaşın çapraz ateşinde kalan Dubai'ye bakalım istedim. 1960'larda haritada ancak büyüteçle görülebilen 40 bin nüfuslu bir kasabadan 2000'lere doğru ultra lüks metropolis konseptini baştan tanımlayan Dubai efsanesi, belki de ilk kez ciddi bir kentsel bunalımla karşı karşıya.  

Gökdelen Devrimi 

Yıllar önce, bir kentin ya da ülkenin gelişmişlik seviyesine referans vermek için, o ülkedeki en yüksek binanın kaç katlı olduğuna bakılırdı. Kent plancılarının bir bölümü bu perspektifi tenkit etse de gökdelen yapabilmek, o ülkedeki yapı teknolojilerinin gelişmişliğini gösteren bir delil niteliğindeydi. 1990'lara kadar, New York tartışmasız olarak en çok gökdelene sahip ve en gelişmiş kent olarak tescillenmişti.  

Gökdelenler, finans ve iş dünyasının burada olduğunu vurgulamak için birer bayrak gönderiydi. Gücün ve sermayenin sembolüydü. Film sahneleri bu ışıl ışıl gökyüzü koridorundan başlardı. Bu bayrak yarışı daha sonra Malezya, Tayvan, Çin gibi ülkelere sıçradı. Fakat Dubai, 2000'lerden sonra tartışmasız olarak dünyadaki en yüksek binalara ve en görkemli gökdelen siluetine sahip kent unvanını ele geçirdi. Dubai'den bakınca, diğer dünya kentleri cüce gibi görünmeye başladı.  

Sadece iş merkezleriyle değil, Dubai aynı zamanda mükemmel şehir planı, altyapısı ve sosyal alanlarıyla da haklı bir beğeniyi elde ediyordu. Yapay adaları, marinası, kanalı, eğlence aktiviteleri, akvaryumları, alışveriş merkezleri, kapalı kayak pistleriyle Dubai önemli bir turizm rotası haline gelmişti. Kentteki 170 kadar 5 yıldızlı süper lüks otel, her yıl milyonlarca turisti ağırlıyordu.  

Dubai Semalarında Gökdelenlerle Füzeler Yan Yana 

Körfezde başlayan savaşla beraber işin rengi değişti, sirenler çalmaya başladı.  Dubai semalarından geçen füzeler, roketler, birkaç gökdelene çarptı. Gökten düşen metal parçalarının can kayıplarına, yaralanmalara yol açması kentte büyük bir tedirginlik ve panik yarattı.  

Dubai'de yaşayan ve çalışan 100 bin civarında kişi kenti hızlıca terk edebildi, bir o kadarı da terk edebilmek için çareler aramaya başladı. THY, Lufthansa, KLM gibi önemli uluslararası havayollarının uçuşlarını ertelemesi ya da askıya alması da bu panik ortamına tuz biber oldu.  

Buna ilave olarak, kentteki otellerin doluluk oranları %40'lara kadar geriledi, konaklama ücretleri yarı yarıya düştü. Konut fiyatları sadece bir ay içinde %25 kadar azalma eğilimine girdi. Dubai tamamen hayalet kente dönüştü demek doğru olmasa da masal şatosunun büyüsü bir kez bozulmuştu. En şaheser yapıların bile bir bombayla saniyeler içinde mahvolabileceği gerçeği, kaygısız lüks yaşamların yerini can güvenliği telaşına bırakmıştı.  

Dubaililer mi Dubai'de Yaşayanlar mı? 

Dubai, 1980'lerden itibaren ağırlıklı olarak yabancı ülkelerden gelenlerin çalıştığı devasa bir plaza-kent olmuştur. Bu yönüyle, Singapur, Monaco, Lüksemburg gibi şehirlere benzetmek mümkündür. Bazı kaynaklara göre, Dubai %90 expat oranıyla dünyada en yüksek yabancı profiline sahiptir. Dubai'yi diğer metropollerden ayıran özelliği de budur. Dubai'de bir hemşerilik duygusu, kenti sahiplenme eğilimi oluşmamıştır. Herkes zaten başka bir yerin memleketlisidir ve burada geçici olarak bulunmaktadır. Dubai gösterişli olduğu kadar kimsesizdir de.  

Fransız antropolog Marc Augé'nin “non-places” (yok-mekân) kavramına göre, aidiyet hissi olmayan, yalnızca geçici amaçlarla kullanılan devasa mekânlar vardır; havaalanları, olimpiyat statları, kongre merkezleri gibi. Bu perspektiften bakıldığında, plazalar kenti Dubai bir çeşit “yok-mekân”dır.  

Kenti Kent Yapan İnsan Yaşamıdır  

Kenti “kent” yapan sadece üzerindeki binalar, yapılar, yollar ya da sunduğu imkanlar değildir. Kentler insanlarla, hatıralarla, yaşanmışlıklarla kimlik kazanır. Kentin ana malzemesi aslında yapı değildir; orada süregelen insan yaşamıdır.  

Nispeten yeni ve tarihsiz olmalarıyla eleştirilen Amerikan şehirleri de tıpkı Dubai gibi gökdelenleriyle, modern kentleşmeleriyle ve cazibeli olanaklarıyla dikkat çeker. New York, Boston, Philadelphia, Detroit gibi kentlerin 300 – 400 yıllık geçmişi vardır. Mazileri eski çağlara dayanmasa da bu kentlerde nesillerdir yaşayan aileler kök salmış, bir nevi kentsel kültür filizlenmiştir.  

Kent Binalardan Değil Kadim Topraklardan Mirastır 

Dünya'daki birçok kent de yüzlerce, hatta binlerce yıldır yerinde durmaktadır ancak bu konuda en kadim coğrafya kuşkusuz Anadolu topraklarıdır. 1071'de Türkler Anadolu'ya geldiğinde, şu anda var olan kentler zaten çağlar boyunca yerindedir. İstanbul, Edirne, Bursa, Alanya, Konya, Ankara, Çorum, Burdur, Urfa, Antakya… Hangisinin tarihçesini açsak “Antik Çağlardaki Adı, Paleolitik Çağ, Neolitik Çağ” diye başlar, “M.Ö. bilmem kaç…”   

2023 depremlerinde büyük yıkıma ve felakete uğrayan Antakya'ya, depremden birkaç ay sonra kısa bir görev için gitmiştim. Yürekleri burkan bir biçimde, kent tam bir harabeye dönmüştü. Nereye baksak yıkılmış binalar, taş ve beton yığınları, iş makinaları. Buna karşılık, Antakyalılar dimdik ayaktaydı ve yaşamlarını devam ettirmeye çabalıyorlardı.  

Kentin çarşısı yine hareketli, yine hayat doluydu. Antakyalıların artık binaları yoktu ama bir barakanın içinde, bir tentenin altında, iki duvarın arasında, bir taşın üstünde de olsa çabalıyorlardı; eczacısı, muhasebecisi, lokantacısı, terzisi, bakkalı, esnafı, zanaatkarı… Hayat inadına devam ediyordu! Deprem Antakya'yı yıkamamıştı! Çünkü kadim kentler hayata binalarla değil, derin kökleriyle bağlıdır.  

Dubai'deki durumun aksine; Antakya'da sağlam kalan yerlerde otel fiyatları, ev kiraları müthiş artmıştı. Çünkü insanların Antakya'yı terk etmeye niyeti yoktu; bilakis, orada daha fazla bulunma arzusu vardı.  

Kartondan Şehir Sahne Dekoru Gibidir 

Kartondan şehirlerde ise böyle bir dirayet, böyle bir bağlılık görmek mümkün değildir. Kartondan şehirlerin birikmiş hatıraları yoktur. Nesiller boyu yerleşmiş kültürleri; yemekleri, şarkıları, türküleri, dedelerinden kalma dükkanları yoktur. Şehircilik tabiriyle “kentsel kolaj” yoktur. Derinlere kazdıkça eskiye dair katmanlar yoktur; sadece kum vardır.  

Kartondan şehirler, tıpkı karton film gibidir; eğlencelidir ama film bitince kalkılıp gidilir. Vaat ettikleri hemşerilik deneyimi bu kadardır. Bir kenti içinde yaşayanlar sahiplenmedikçe, orada nesiller boyu kültür birikmedikçe, geride sadece bir dekor yığını kalmış demektir.  Kadim kentler ise her daim vardır; çatısı, bacası yıkılmış olsa da yaşam tarzı ve mekânsal hafızasıyla dimdik ayaktadır. 

Kaynaklar 

Augé, M. (1995). Non-places: Introduction to an anthropology of supermodernity (J. Howe, Trans.). Verso. 

Bhaskar English. (2026, 21 Mart.). Dubai luxury property prices fall Iran war impact. Bhaskar English. https://www.bhaskarenglish.in/business/news/dubai-luxury-property-prices-fall-iran-war-impact-137497557.html 

Ergün, E. M. (2026, 16–22 Mart). Gayrimenkul sektör raporu [PDF]. LinkedIn. https://media.licdn.com/dms/document/media/v2/D4D1FAQFtkQ5nvZJCQQ/feedshare-document-url-metadata-scrapper-pdf/B4DZ0WeBJNIYA4-/0/1774198462892?e=1774864800&v=beta&t=KYl-KAQ4R0yu5ZhVSzPPz3K1hRWnqDSTcrcosk9bBro 

Gümüşoğlu, F. (2026, 16 Mart). Dubai neden nefret objesine dönüştü? Fokus Plus. https://www.fokusplus.com/odak/dubai-neden-nefret-objesine-donustu 

Kivlehan, N.P. (2021). Buildings that elevated cities: Dubai's Burj Khalifa. RICS. https://ww3.rics.org/uk/en/modus/built-environment/urbanisation/buildings-that-elevated-cities--dubai-s-burj-khalifa.html 

Maccioni, F., Uppal, R., Sayegh, H. & Osseiran, N. (2026, 20 Mart). Dubai property sector shows early signs of weakness. Reuters. https://www.reuters.com/world/middle-east/dubai-property-sector-shows-early-signs-weakness-2026-03-20/ 

Öztürk, G. (2026, 16 Mart). Çölün Monaco'su 15 günde çöktü. Sözcü. https://www.sozcu.com.tr/colun-monaco-su-15-gunde-coktu-p301922 

Rowe, C., & Koetter, F. (1978). Collage City. Cambridge, MA: MIT Press.