Bir saatin arka kapağını açtığınızda çarkları, yayları, dişlileri, balansın düzenli hareketini görürsünüz. Mekanik saatleri biraz da bu yüzden seviyorum. Küçücük bir mekanizmanın içinde olağanüstü bir düzen var. Fakat ne kadar dikkatli bakarsanız bakın, orada zamanı göremezsiniz. Yalnızca hareket eden parçalar vardır. Kuvars saatte de durum farklı değil. Belirli bir frekansta titreşen kristalin hareketini sayıyoruz. Güneş saatinde gölgenin yer değiştirmesini, atom saatinde atomların belirli geçişlerini ölçüyoruz. Yani zamanı ölçtüğümüzü söylerken aslında evrendeki değişimleri karşılaştırıyoruz. Peki ya zaman dediğimiz şey, bütün bu değişimlerin gerçekleştiği ayrı bir akış değilse?

İşte insanlığın en eski sorularından birine geri döndük.

Şimdi burada benim asıl ilgimi çeken yere geliyoruz. Eğer evrenin zamanını algılama biçimimiz, evrenin kendisiyle birebir aynı değilse, insanın kendi hayatına ilişkin algısı ne kadar güvenilir?

Ama geçmişi hatırlıyor, geleceği hatırlamıyoruz. Neden?

Diyelim ki bir insanı bütün unvanlarından, mesleğinden, sosyal çevresinden ve gündelik alışkanlıklarından bir süreliğine uzaklaştırdınız. Sessiz bir odada yalnızca kendisiyle kaldı. Ne başarılarını anlatabileceği biri var ne de başkalarının gözünde nasıl göründüğünü kontrol edebileceği bir imkan. Önünde yalnızca bir kum saati bulunduğunu düşünün. Orada geçen süre, dışarıdaki bütün takvimlerden daha farklı hissedilebilir. Çünkü artık mesele kaç dakika geçtiği değil, o dakikalar içinde insanın kendisinden kaçıp kaçamadığı.

Şimdi yeniden evrene dönelim.

Evrenin başlangıcını araştırabiliriz. Evrenin genişlemesini ölçebilir, galaksilerin geçmişine bakabilir, milyarlarca yıl sonraki olası fiziksel durumlarını hesaplayabiliriz. Evrenin zamanını matematiksel olarak açıklamakta olağanüstü ilerleyebiliriz. Fakat bütün bunlar, bir insanın neden aynı hatayı tekrar ettiğini, neden sevdiği birini kaybetmekten korktuğunu veya neden bazen kendi hayatına yabancılaştığını tek başına açıklamayacak.

Evrenin akmadığını düşünmek, yaşamın durduğu anlamına gelmiyor. Evrenin geçmişi ve geleceği aynı dört boyutlu gerçeklikte barındırabileceğini düşünmek de insanın her şeyi bildiği anlamına gelmiyor. Tam tersine, bu fikirler ne kadar çok şey bildiğimizi sandığımız konularda bile ne kadar büyük sorularla karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.

Evrenin saatini anlamaya çalışırken, kendi zamanımızı neden ve nasıl yaşadığımızı da sorgulamamız gerekiyor. Çünkü insanın gerçek ilerleyişi her zaman bir sonraki ana ulaşmakla ilgili değil.

Bazen aynı ana, daha önce sahip olmadığı bir idrakle bakabilmekle ilgili