Düşmanlığın Faydaları

Telefonun ucunda uzun zamandır haberleşmediğim bir arkadaşım var. Son yıllarda hayatlarımızda neler olup bitiyor diye konuşurken ona, zamanında ailede herkesin kulağının üstüne yattığı bazı meseleler nedeniyle maruz kaldığım süreçleri anlatıyorum.

Sonra o anlatmaya başlıyor ve beş on dakika diye planlanan sohbetimiz bir saati geçiyor. Kapatırken banaDüşmanlığın Faydalarıadında bir kitap öneriyor.

Yüzümde bir gülümseme beliriyor.

Kitabı okumadan ve onun bunu neden önerdiğini bilmeden önce dahi kitabın bana ne söyleyeceğini sezebiliyorum. Çünkü son yıllarda uğradığımı düşündüğüm düşmanlığın başlarda beni kahırdan yerlere serdiğini ama şimdi bundan tatlı bir haz almaya başladığımı fark ediyorum.

Kötü kalpli biri ve benim gibi onun kurbanı olan, bu yaşıma kadar samimiyetle sevdiğim birkaç kişi; temas etmeden, görüşmeden, konuşmadan, görünmez bağlarla hayatımı -benim izin verdiğim yönde şekillendiriyorlar.

Haz alıyorum çünkü bu müdahaleler beni harekete geçiriyor.

Haz alıyorum çünkü bu durum beni üretmeye zorluyor.

Haz alıyorum çünkü kendi içime daha çok bakıyor, kendi kötücül parçalarımı görüp onları değmeyecek bir savaşın malzemesi yapmamayı öğreniyorum.

Ve haz alıyorum çünkü o düşmanın dostum olması beni gerçeğimden uzaklaştırırdı.

Tek derdim inandığım doğruyu savunmak ve bunun yarattığı düşmanlığı omuzlamaya da gönüllüyüm. Üstelik bu gönüllülük, hayatın başka alanlarında da güçlenmemi sağlıyor.

Organize İşler'deki Sarı Saruhan'ın (Kıvanç Tatlıtuğ) seveceği türden bir laf edeyim hemen:

“Kendi içinde tatmin bulma çabasından kaçınan herkes, dış düşmanından kendi içindeki düşman gibi nefret etme tehlikesine düşer.”[1]

Alman filozof Wilhelm Schmid'in bu kitabını okurken aynı düşünceye iki farklı yerden bakabileceğimizi fark ettim.

Kitap ilk katmanda şunu söylüyor:Düşmanlarımız bizi güçlendirir; onların varlığına ihtiyaç duyarız.

İkinci katmana inince ise şöyle diyor:Düşmanlarımızın varlığını seçemeyebiliriz ama onların hayatımızdaki yerini ve üzerimizdeki etkisini nasıl anlamlandıracağımız konusunda söz sahibiyiz.

Düşmanlık lafından dahi hazzetmeyenlere tam da burada bunun bir düşmanlığı övme yazısı değil, ne kadar görmezden gelmeye çalışırsak çalışalım çift kutuplu bir yaşamda dostluk kadar var olması zorunlu olan düşmanlığı anlama ve ondan yararlanma yazısı olduğunu hatırlatmak isterim. Düşmanlık, bize sınırlarımızı, korkularımızı, değerlerimizi ve zayıflıklarımızı gösterebilir. Düşmanlıktan beslenmekle düşmanlığın esiri olmak arasındaki farkı görebildiğimiz sürece…

Bu minicik kitabın altını çizdiğim satırlarından çıkardığım on düşünceyi sizlerle paylaşıyorum:

1. Düşmanlığı inkâr etmek, onu ortadan kaldırmaz.

Dostlukların düşmanlığa dönüştüğü, en yakın insanların birbirine yabancılaştığı, yıllarca biriktirilen kırgınlıkların günün birinde açığa çıktığı bir dünyada yaşıyoruz. Düşmanlığın yalnızca kötü insanların başvurduğu bir duygu olduğuna inanmak rahatlatıcı olabilir. Ama gerçek hayat bu kadar basit değil. Schmid'in üzerinde durduğu mesele de bu. Düşmanlık insan ilişkilerinin ihtimallerinden biri. Varlığını kabul etmek, ona hak vermek anlamına gelmiyor. Tam tersine, tanıdığımız bir duygunun bizi yönetmesini engellemek daha kolay olabilir.

Benim odağım:Olgunluk, hayatımızdaki bütün olumsuzlukları yok etmek değil, onlarla nasıl yaşayacağımızı öğrenmektir.

2. Dışarıdaki düşman, bazen içerideki çatışmanın yansımasıdır.

Bir insana duyduğumuz öfkenin tamamı gerçekten o insana mı aittir? Bazen başkasında gördüğümüz bir davranışa tahammül edemeyişimizin nedeni, aynı davranışın izlerini kendimizde de bulmamız olabilir. Schmid, insanın kendi içindeki karanlıkla yüzleşmesinin başkalarının karanlık taraflarını anlamayı da kolaylaştırabileceğini düşündürüyor. Elbette her düşmanlığın kaynağını kendi içimizde aramak zorunda değiliz. Haksızlık haksızlıktır, hainlik hainliktir, suç suçtur. Ama bir başkasının yaptıklarına verdiğimiz tepkiyi sorgulamak, kendi payımıza düşeni görmemizi sağlayabilir.

Benim odağım:Birinden neden bu kadar rahatsız olduğumuzu anlamaya çalışmak, zaman zaman kendimizle ilgili çok daha büyük bir keşfin başlangıcıdır.

3. Düşman, bazen dosttan daha dürüst bir ayna tutar.

Dostlarımız bizi sever. Bu yüzden kusurlarımızı görmezden geldikleri de olur. Düşmanlarımızsa onları görmek konusunda çoğu zaman çok daha dikkatlidir. Düşmanımız bizi eleştirirken haksız, acımasız, hatta kötü niyetli olabilir. Fakat bu, söylediklerinin içinde hiçbir doğruluk payı bulunmadığı anlamına gelmez. Belki de kendimizi savunmaya geçmeden önce bir an durup düşünmek gerekir: Ya bu eleştirinin küçücük bir bölümü doğruysa?

Benim odağım:İnsan yalnızca kendisini sevenlerin gözünden bakarsa kendisi hakkındaki bilgisini sınırlamış olur.

4. Düşmanlık enerji verir. Ama bu enerjinin bedeli olabilir.

Bazen birinin başarısız olmamızı istemesi, başarıya ulaşmak için ihtiyaç duyduğumuz itici güce dönüşebilir. Küçümseyenler, engelleyenler, hakkımızı teslim etmeyenler bizi daha çok çalışmaya, daha cesur davranmaya, daha önce denemediğimiz şeyleri yapmaya yöneltebilir. Bunu kendi hayatımda da hissediyorum. Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir tehlike var: Eğer bütün yaptıklarımız birilerine cevap vermek içinse, hayatımızın yönünü farkında olmadan onlara teslim etmiş olmaz mıyız? Düşmanlık insanı harekete geçirebilir ama yürümeye devam etmek için daha kişisel, daha kalıcı bir neden gerekir.

Benim odağım:Başlangıçta bizi harekete geçiren şey düşmanlık olabilir; fakat devam edebilmek için kendimize ait, daha kalıcı bir neden bulmalıyız.

5. İnsan bazen düşmanlığından hayatının anlamını çıkarır.

Kimi insanlar hayatlarını sevdikleri, inandıkları veya yaratmak istedikleri şeyler etrafında kurarken kimileri karşı oldukları kişi ve düşüncelerle tanımlar kendisini. Bir düşmana sahip olmak, mücadele edilecek bir amaç sağlar. Günleri doldurur, insanın kendisine bir rol biçmesine yardım eder. Peki düşmanlık sona erdiğinde ne olacak? Hayatını yalnızca karşı çıkmak üzerine kurmuş biri, karşısında kimse kalmadığında kendisiyle baş başa kalmayı başarabilecek midir?

Benim odağım:Hayatını neye karşı mücadele ederek kurduğun kadar, neyin yanında durarak kurduğun da önemlidir.

6. Bazen kendi düşmanlarımızı bile kendimiz seçmeyiz.

Aileden, arkadaş çevresinden, içinde yaşadığımız toplumdan yalnızca alışkanlıklar edinmeyiz. Önyargılar, korkular ve düşmanlıklar da devralabiliriz. Bir insanı tanımadan onun hakkında fikir sahibi olabilir, bir gruba ait olduğumuz için başka bir gruba karşı çıkabiliriz. Zamanla bu karşıtlıklar o kadar doğal görünür ki nereden geldiklerini sormayı bırakırız. Oysa birine karşı duyduğumuz öfkenin gerçekten bize ait olup olmadığını sorgulamak, belki de bağımsız düşünmenin en zor tarafıdır. Birilerini sevmemiz gerektiğini bize öğreten çevremiz, kimlerden nefret etmemiz gerektiğini de öğretiyor olabilir.

Benim odağım:Bilinçli yaşamak, yalnızca kendi düşüncelerini sorgulamak değil, başkalarına karşı beslediğin duyguların gerçekten sana ait olup olmadığını da araştırmaktır.

7. Bir düşmanın değerini teslim etmek, onunla dost olmak değildir.

Bu düşünceyi özellikle sevdim. Bir insanla anlaşamayabilir, davranışlarını onaylamayabilir, hatta onunla mücadele etmek zorunda kalabiliriz. Yine de yeteneğini, emeğini, başarısını veya haklı olduğu noktaları kabul edebiliriz.

Schmid, düşmana gösterilecek samimi bir takdirin, düşmanlığı sürdürmekten çok daha etkili olabileceği ihtimalini ele alıyor. Burada mesele sahte bir dostluk kurmak değil. Karşımızdaki insanı yalnızca bize yaptığı kötülükten ibaret görmemek. Düşmanlığın en büyük çıkmazlarından biri, karşı tarafın bütün özelliklerini tek bir olumsuz kimliğe indirgememiz. Oysa takdiri verebildiğimizde düşmanın elinden silahını da almış olmak mümkün.

Benim odağım:Bir insanla aramızdaki anlaşmazlığın sürmesi, onun bütün değerini inkâr etmemizi gerektirmez.

8. Her zaman iyi hissetmek zorunda değiliz.

İyi insan olmanın, her zaman iyi duygular beslemek anlamına geldiğini sanıyoruz. Oysa öfkeleniyoruz, kıskanıyoruz, kırılıyoruz, bazen kötü niyetli düşünceler de geçiriyoruz aklımızdan. Bunları yaşadığımız için kendimizi suçlamak yerine, bu duyguların bize ne anlattığını anlamaya çalışabiliriz. Schmid'in kötü ruh hâllerine ilişkin yaklaşımı da burada devreye giriyor. Olumsuz duygular, anlamlı bir hayatın dışına atılması gereken yabancı unsurlar olmayabilir. Bence önemli olan ne hissettiğimiz kadar, o hislerle ne yaptığımız. Kendi içimizdeki kötücül tarafları tanımak, onları başkalarına zarar vermek için kullanmamayı da öğrenmemizi sağlayabilir.

Benim odağım:İnsanın kendisine gösterebileceği en büyük anlayışlardan biri, her duygusunun güzel olmak zorunda olmadığını kabul etmesidir.

9. Her galibiyet kazanç, her yenilgi kayıp değildir.

Bir mücadeleyi kazanmak için neleri göze alıyoruz? Haklılığımızı kanıtlamak, son sözü söylemek, karşı tarafı yenilgiye uğratmak… Bunların bedeli bazen kazandığımız şeyden çok daha büyük olabilir. Üstelik zaferin verdiği güç duygusu kalıcı değildir. Öte yandan yenilgi de her zaman bir son anlamına gelmez. Hayal kırıklıkları ve başarısızlıklar, insanı yeni yollar aramaya yöneltebilir. Bazen kaybettiğimiz şey, geride bırakmamız gereken bir beklenti, kazandığımız şey ise sandığımız kadar kıymetli değildir.

Benim odağım:Hayatta her mücadeleyi kazanmak değil, hangi mücadelenin gerçekten kazanılmaya değer olduğunu bilmek önemlidir.

10. Düşmanlıktan uzaklaşmanın yolu, hayatı büyütmektir.

Kitabın sonlarına doğru Schmid, insanın kendi benliğinin dar sınırlarından çıkabilmesini sağlayan başka imkânlardan söz ediyor. Çalışmak, üretmek, bir eser ortaya koymak, sanatla uğraşmak, okumak, doğayla ilişki kurmak, sevmek…

Ve dostluk.

Bazen kendi başımıza içinden çıkamadığımız bir sıkıntıyı, başka bir insanın varlığı sayesinde geride bırakabiliriz.

Belki de düşmanlığın hayatımızdaki yerini azaltmanın en etkili yolu, onunla sürekli mücadele etmek değildir. Dünyamızı, düşmanlığın kaplayamayacağı kadar genişletmektir.

Çünkü insanın hayatı yalnızca kendisine yapılanlardan ibaret değildir. Kendisi için yaptıkları da vardır.

Benim odağım:Bir düşmana verebileceğimiz en güçlü cevap, bazen onunla mücadele etmeyi sürdürmek değil, hayatımızı ondan çok daha büyük kılmaktır.

***

Kitabı bitirdiğimde, telefonun diğer ucundaki arkadaşımın bana neden bu kitabı önerdiğini artık daha iyi anladığımı düşündüm.

Bana yaptıklarını değiştiremem. Belki niyetlerini de hiçbir zaman tam olarak bilemem. Ama bütün bunların benim hayatımda nasıl bir yer tutacağına karar verebilirim.

Kızgınlığımın beni tüketmesine de izin verebilirim, üretmeye yöneltmesine de.

Onlarla uğraşarak kendimi unutabilirim. Ya da kendimle uğraşarak onların önemini azaltabilirim.

Düşmanlığı yüceltmek gibi bir niyetim yok. Hatta hayatımın bundan sonraki bölümünde ona mümkün olduğunca az yer ayırmayı tercih ederim.

Ama varlığını inkâr etmenin de bir anlamı yok.

Bugün dönüp baktığımda, başlarda beni kahırdan yerlere seren o süreçlerin bana kendimle ilgili öğrettiklerini küçümseyemiyorum.

Bütün bunlar için düşmanlarıma teşekkür etmem de gerekmiyor.

Çünkü onların bana ne yapmak istediklerinden bağımsız olarak,benim bütün bunlarla ne yaptığımbana ait.

Özgürüm...